Een filmische woestijndocumentaire
Mikołaj Bakalarz
Cleopatra's Final Secret is een episch verhaal over woestijnverkenning en onderwateravontuur. De documentaire werd geproduceerd voor National Geographic door Lion TV en is te vinden op Disney+ en Hulu in de VS (en wordt later dit jaar wereldwijd gestreamd). Voor het filmen werden verschillende camera's gebruikt, waaronder de Sony FX9, FX6 en FX3. In deze rubriek kijken we achter de schermen met de director of photography, Mikołaj Bakalarz.
Mikołaj heeft als director of photography gewerkt aan allerlei verschillende internationale producties voor Netflix, National Geographic, Sky, Discovery, Channel 4, Channel 5, ITV en de BBC, en heeft ook muziekvideo's en korte films gemaakt. Sinds 2025 neemt hij deel aan het mentorschapsprogramma van de British Society of Cinematographers. Deze documentaire, die werd geregisseerd door Alex Kiehl (Mark Cavendish: Never Enough voor Netflix, The Peace Particle voor ARTE & BBC), volgt in filmstijl de zoektocht van een vrouw naar het verloren graf van een van 's werelds meest raadselachtige figuren, koningin Cleopatra. 15 maanden lang volgden de filmmakers archeoloog dr. Kathleen Martinez en haar team van onderzoekers terwijl ze probeerden feit van fictie en waarheid van mythe te scheiden in hun zoektocht naar aanwijzingen voor de locatie van het lang verloren gewaande graf.
De preproductie begon kort na het uitkomen van de hitfilm Dune, die zich afspeelt op de fictieve woestijnplaneet Arrakis. Na het zien van de verbluffende cinematografie van Greig Fraser ASC, ACS, en omdat een groot deel van de opnames voor het project waarschijnlijk in de Egyptische woestijn zou plaatsvinden, konden de producenten van de documentaire niet anders dan geïnspireerd raken door het idee om vergelijkbare dramatische beelden te gebruiken voor het vertellen van dit verhaal. Director of photography Mikołaj herinnert zich dat hij zijn voorbereidingen voor dit project begon door Dune opnieuw te bekijken. Vervolgens onderzocht hij minutieus hoe de film was opgenomen. Hij gebruikte ook online bronnen zoals ShotDeck om te bestuderen hoe in veel andere epische woestijnfilms, zoals Lawrence of Arabia, Mad Max, Sicario en Raiders of the Lost Ark de schoonheid van het landschap en het licht van de woestijn waren vastgelegd. Dit hielp hem om zijn artistieke benadering van het project te ontwikkelen.
Maar deze film is zowel op het land als onder water opgenomen. Bij een woestijntempel die in verband werd gebracht met Cleopatra, waren recent tunnels gevonden die naar de zee leiden. Om die reden zou de beroemde oceanograaf dr. Robert Ballard, die in 1985 de Titanic had gevonden, ook deelnemen aan de expeditie. Mede dankzij de hulp van de Egyptische marine strekte de zoektocht naar het graf van Cleopatra zich uit tot in de diepten van de Middellandse Zee. Zowel Mikołaj als regisseur Kiehl was vastbesloten om dit verhaal op een rijke en visueel zo aantrekkelijke mogelijke manier te vertellen. Om dit te doen, kozen ze ervoor om de hele film uitsluitend op te nemen met vintage prime-lenzen (alleen voor de onderwateropnamen werden zoomlenzen gebruikt), waardoor de beelden extra karakter kregen en onderwerpen konden worden geïsoleerd met de geringere scherptediepte, naast extra lichtstops in het duister wanneer dat nodig was.
"Deze aanpak leverde ons verbluffend, filmisch beeldmateriaal op en paste perfect in ons plan om de kijkers het gevoel te geven dat ze de expeditie persoonlijk meemaakten."
De belangrijkste camera voor de film was de Sony FX9, terwijl de Sony FX6 en FX3 ook veel werden gebruikt wanneer een compactere of lichtere camera nodig was.
"Een van de briljante functies van Sony-camera's is de Clear Image Zoom op de FX6 en FX3 en de mogelijkheid om te schakelen tussen drie scanmodi op de FX9. Dat geeft me bij het werken met prime-lenzen wat ruimte om te reframen tussen full-frame en S35-sensoruitlezing als ik net dat beetje dichter op mijn onderwerp moet zitten, maar wel een heel hoge kwaliteit wil behouden. Als je documentaires filmt, kun je het je vaak niet veroorloven om te stoppen en van lens te wisselen, en krijg je geen tweede kans om de opname te maken."
Wanneer je filmt in een woestijn waar de zon hoog aan de hemel staat, weerkaatst het licht op het zand, waardoor veel schaduwen worden opgevuld, en dit licht was vaak erg hard. Omdat dit een documentaire zonder script was, moest de crew heel mobiel zijn, dus was het gebruik van grote of geavanceerde lichtopstellingen geen optie. Scènes met de archeologen werden zoveel mogelijk vroeg in de ochtend of laat in de middag opgenomen, met tegenlicht of zijlicht. Deze golden hour-uitstraling benadrukte de schoonheid van het natuurlijke landschap en versterkte het epische karakter van het verhaal.
Maar de film is niet alleen op het land opgenomen...
"Een uniek aspect van deze productie was het contrast tussen de expedities op het water en die op het land, die tegelijkertijd plaatsvonden. In de meeste archeologische films ligt de primaire focus op wat er op het land gebeurt, maar hier hadden we te maken met de uitdaging dat we in twee totaal verschillende omgevingen moesten werken en toch consistentie binnen de film moesten bereiken."
Om deze consistentie te behouden, gaf Mikołaj het onderwaterteam opdracht om tegen de zon in te fotograferen voor een tegenlicht-look, en om creatieve manieren te vinden om vast te leggen en te onthullen wat er onder water gebeurde en ontdekt werd.
"We wilden niet alleen maar laten zien wat we voor ons zagen, maar wilden de kijkers ook de mysterieuze en ontzagwekkende gebeurtenissen laten voelen die zich voor hun ogen afspeelden, net zoals ze in realtime gebeurden voor de duikers en de archeologen. Ik filmde vaak hele scènes met dezelfde brandpuntsafstand, waarbij ik actief van plek naar plek ging, luisterde en de actie vastlegde, de hoek en positie veranderde en zorgde voor een dynamische en spannende weergave. Het doel was uiteindelijk om een film te maken die episch, mooi en opwindend aanvoelde, maar toch authentiek en intiem bleef."
Terug op het droge werden naast de FX9 ook vaak de Sony FX6 en FX3 gebruikt als er behoefte was aan een kleinere of lichtere camera. Soms werden deze gebruikt met vintage lenzen uit Mikołaj's persoonlijke collectie.
"Mijn FX3 bleek een geweldige kleine C-camera waarmee ik soms opnames kon maken die ik niet had kunnen maken met een grotere camera, bijvoorbeeld hangend over de zijkant van een boot, of met de camera in een behuizing en rondplonzend in de zee. Dankzij het kleine formaat en de zeer eenvoudige en intuïtieve bediening, kon ik deze camera aan andere leden van de crew geven om extra B-roll-opnames te maken als ze iets moois zagen. Hierdoor konden ook andere mensen deelnemen aan het filmproces. Bovendien was dit een heel goede camera voor foto's."
Recente vondsten van beelden en munten die verband houden met koningin Cleopatra, zorgden er samen met tunnels die naar de zee leiden voor dat de tempel van Taposiris Magna bij Alexandrië een heel belangrijke rol kreeg in de film. Voor Mikołaj was het van vitaal belang om archeoloog Kathleen Martinez op een filmische manier te filmen terwijl ze de tempel en de donkere tunnels verkende, zodat kijkers het gevoel zouden krijgen dat ze er zelf bij waren en samen met haar de tunnels ontdekten. In plaats van de tunnels volledig te verlichten met grote of felle lichten, gebruikte Mikołaj, om een meer filmische look en een groter gevoel van mysterie te creëren, de dubbele ISO-functie van de FX-serie. Zo kon hij zorgen voor voldoende gevoeligheid om te kunnen filmen met alleen het licht van de telefoon van de onderzoekster terwijl ze dieper in de donkere en smalle doorgangen doordrong.
"Ik denk dat mijn werk de kracht van Sony-camera's in extreme omgevingen laat zien: we filmden in een hitte van bijna 51 graden Celsius in de Sahara en hadden geen problemen. We hebben ondergronds gefilmd, bij het licht van alleen een telefoon, en daaruit blijkt wel hoe geweldig de mogelijkheden bij weinig licht zijn, bovenop de XAVC-I-codec die prachtige filmische beelden oplevert in de hele film."
